nieuwsbrief

Inschrijven op de gratis nieuwsbrief

  
  

Over de zin of onzin van hagelkanonnen
25.06.2012  Marnix Van Praet (Inopower) en Nelis Vets (Meteo Wing)

Toen autobouwer Ford vorige zomer een hagelkanon plaatste op de site in Genk voelden veel fruittelers zich gesterkt in hun overtuiging dat een hagelkanon werkt. Navraag leert dat de sector verdeeld blijft in twee kampen: believers en non-believers. De eerste groep baseert zich vooral op positieve ervaringen van gebruikers, de criticasters vinden onder meer steun bij het KMI dat een hagelkanon “pseudowetenschap” noemt en bij de fruitveilingen die hagelnetten of -verzekeringen adviseren. Een investering van om en bij de 40.000 euro doe je niet onbesuisd. Daarom ging VILT op bezoek bij een tevreden gebruiker, het fruitteeltbedrijf van de broers Bangels zet vier hagelkanonnen in, en laten we een fabrikant, Marnix Van Praet van Inopower, aan het woord. Met Nelis Vets, hoofd van het centraal voorspellerscentrum van de Meteo Wing (Defensie), strikten we een meteoroloog die ten persoonlijke titel de kritische noot wil verzorgen.

Wat zijn de ervaringen hier in Gingelom met het hagelkanon?
Pascal Bangels: Sinds 2007 beschermen vier hagelkanonnen in totaal 70 hectare appels en peren. Met succes, want sedert hun installatie bleef ons bedrijf gespaard van hagel. Eén keer verraste de hagel ons ’s nachts, werd het kanon niet geactiveerd en hadden we dus ‘prijs’. Voordien waren we verzekerd tegen hagelschade, maar de premie werd bijzonder duur nadat ons bedrijf enkele jaren na elkaar getroffen werd. Het bedrag dat de verzekeraar uitkeerde, ging na een tijdje integraal naar de premie voor het volgende jaar.
Christophe Bangels: Ten tijde van de hagelverzekering waren we twee keer ongelukkig: na de betaling van de jaarlijke premie en na het voorkomen van hagelschade waarvan in het begin 10 procent en later 30 procent voor eigen rekening was. Om de premie betaalbaar te houden, konden we immers niet anders dan het eigen risico optrekken. Bovendien vermijd je met een verzekering niet dat de relatie met de afnemer in het gedrang komt. Wij leveren aan Colruyt, maar de warenhuisketen stapt meteen naar andere fruittelers wanneer onze oogst vernield zou worden.

Voor het goede begrip, hoe ontstaat hagel?
Nelis Vets: Een onweerswolk ontstaat door sterke stijgstromen van warme, vochtige lucht. In de wolk wordt neerslag gevormd en hoog in de wolk zijn dat ijsdeeltjes. Deze kunnen botsen tegen onderkoelde waterdruppels waardoor de ijsdeeltjes aangroeien. Om aan de grond van deftige hagel te kunnen spreken, dient dit proces zich te herhalen. Dat betekent dat de hagelstenen in hun val opnieuw terechtkomen in een stijgstroom waarna ze nog kunnen aangroeien.

Hoe grijpt een hagelkanon precies in op dat proces?

Lees ook:
Werking van het hagelkanon, Inopower
MarnixVanPraet.1.jpgMarnix Van Praet: Een (anti-)hagelkanon stuurt via een grote trechter elke zes à zeven seconden een schokgolf met de snelheid van het geluid in de richting van dreigende onweerswolken. De ontploffing wordt voorbereid in de explosiekamer waar lucht en acetyleengas worden geïnjecteerd. De opeenvolging van schokgolven versterkt het effect. Door de schokgolf worden positief en negatief geladen deeltjes in de wolk gemengd, waarna de hagelcyclus en het aanzwellen van de hagelstenen in de wolk worden onderbroken. De werking is inderdaad preventief. Een hagelkanon schiet de hagel niet stuk, zoals wel eens gedacht wordt. Een tweede component is het zogenaamde ‘venturi-effect’: de schokgolf zuigt warme lucht mee naar boven. Door warme en koude lucht te mengen, maakt een hagelkanon een onweer minder intens. Alleen wanneer het hagelkanon tijdig opgezet wordt (minstens 20 tot 30 minuten voor de storm), kan het zijn effect demonstreren. Dat het werkt, zie je meteen aan het uitblijven van blikseminslagen in de omgeving.

Zeggen criticasters niet dat een hagelkanon helemaal niets doet?
NelisVets.1.jpgNelis Vets: Zonder grondige tests kan men niet met 100 procent zekerheid uitsluiten dat een hagelkanon werkt. Enkele kritische bedenkingen zijn echter wel op hun plaats. Het potentiaalverschil in een onweerswolk, geladen deeltjes, warme en koude lucht die gemend worden en woorden als ‘venturi-effect’ klinken voor de leek goed als verklaring voor de werking van een hagelkanon. Weerkundig houd dit echter geen steek en een geloofwaardige uitleg voor de werking van een hagelkanon is tot nu toe nog niet geleverd. Tweede bedenking, een formeel bewijs ontbreekt. Het hagelkanon heeft ook de geschiedenis tegen: In de middeleeuwen luidde men de klokken bij een onweer, buskruit maakte het vervolgens mogelijk om op de wolken te schieten en eeuwen later doen we nog steeds hetzelfde, zij het dan met een geavanceerder apparaat. Op elk ogenblik in de geschiedenis was men overtuigd dat het werkte. Intussen wordt hagelschade vlakbij kanonnen gerapporteerd en ontzag de Pukkelpopstorm niemand. Vergelijk hagelkononnen met homopathie: veel mensen geloven dat het werkt, maar er is nog steeds geen wetenschappelijk bewijs en ook geen geloofwaardige theorie.

Hagelkanonnen hebben hun degelijkheid dus niet bewezen vorige zomer?
Bekijk ook:
Reportage van het populaire tv-programma 'Mythbusters' & promofilmpjes van Inopower
Marnix Van Praet:
In de vuurlinie van de Pukkelpopstorm hadden fruittelers met een hagelkanon evenveel schade als telers die geen gebruikmaken van afweermethoden. Elke techniek heeft zijn beperkingen en tegen een onweer van die kracht kan zelfs een hagelkanon niet op. Telers met hagelnetten hebben daar evenmin plezier aan beleefd want de storm vernielde de constructie samen met hun bomen en het fruit dat erop hing. 

Is een hagelkanon wel geschikt voor Vlaamse fruittelers wiens areaal meestal verspreid ligt over relatief kleine percelen?
Marnix Van Praet: Een hagelkanon beschermt percelen die in een straal van 500 meter rond het kanon gelegen zijn. Samenaankoop kan interessant zijn wanneer percelen van meerdere telers in het werkingsgebied vallen. Zij kunnen de kosten dan delen. In Velm doen vijf fruittelers dat reeds op die manier en ook de broers Bangels kochten één hagelkanon samen met een collega. Ik constateer dat fruittelers ook voor een oppervlakte van minder dan 20 of zelfs minder dan 10 hectare een hagelkanon aanschaffen. De kostprijs ligt, omgerekend per hectare, nog steeds veel lager dan voor hagelnetten.

Als het werkt, is een hagelkanon dus de goedkoopste oplossing?
Marnix Van Praet: Reken voor een hagelkanon op 38.000 tot 44.000 euro. Daarmee bescherm je in het beste geval (alle percelen in één groot blok rond het kanon, nvdr.) 80 hectare fruit. Dat heeft omgerekend een kostprijs van om en bij de 500 euro per hectare, terwijl een hagelnet 15.000 tot 20.000 euro per hectare kost. De levensduur daarvan is beperkt tot zes à zeven jaar en het vergt jaarlijks 180 à 200 manuren per hectare om de netten open te vouwen en weer dicht te doen. Een bijkomend nadeel van hagelnetten is de lichtadsorptie. Anders dan in Zuid-Europa, waar de hagelnetten het fruit ook beschermen tegen zonnebrand, hebben wij immers geen overschot aan zon.

Ik ben een fruitteler, mijn laatste oogst is compleet verhageld, en ik vraag jullie raad.
Marnix Van Praet: Over wetenschappelijke studies om mijn gelijk aan te tonen, beschik ik niet. Over tal van goede referenties van tevreden gebruikers wel. Wie bij mij komt aankloppen, heeft zich meestal al laten overtuigen door de positieve ervaringen van een collega-fruitteler.
Nelis Vets: Een kritische fruitteler kan uit de verklaringen van fabrikanten besluiten dat zij zichzelf tegenspreken. Stel dat een hagelkanon lokaal werkt en als het ware een gat in de onweerswolken zou schieten, dan nog is dit nutteloos. De hagel die een fruitplantage bedreigt,werd immers al kilometers eerder in de wolk gevormd. En we leerden net dat een hagelkanon enkel preventief kan ingrijpen. Gerekend met een valsnelheid van 10 meter per seconde, doet volgroeide hagel er vijf minuten over om van drie kilometer hoogte de grond te raken. Tijdens die val, waait de hagel ook nog horizontaal mee met de wind en de onweerswolk. Over grotere afstand neemt het effect van de schokgolf echter snel af. Daarom geloof ik evenmin in een brede werking van het kanon. Als goede raad kan ik nog dit meegeven: laat je niet misleiden door je oren, noch door de getuigenissen van mensen. Door de luide knal overschatten we met onze gevoelige oren het effect dat zo’n kanon op een onweer kan hebben. En de getuigenissen van boeren en buren: zij hebben meestal geen statistieken van het weer bijgehouden en kunnen dus niet zinvol zeggen dat hagel, onweer of regen sinds het kanon minder voorkomen. Zelfs met statistieken is hagel een grillig fenomeen dat lokaal en zeer onregelmatig voorkomt en waarvan men dus heel moeilijk een frequentie kan bepalen.

Wetenschappers moeten zich toch al over de kwestie gebogen hebben?
Lees ook:
Kan men iets doen tegen hagel? Jon Wieringa
Nelis Vets:
Rond het jaar 1900 mat de Italiaanse Academie voor Wetenschappen de hagelschade in een gebied met en een gebied zonder hagelkanonnen. Duizenden kanonnen werden weggegooid omdat er geen verschil werd gevonden. Tachtig jaar later kwamen gelijkaardige experimenten opnieuw tot de conclusie dat een hagelkanon niet werkt. De Nederlander Jon Wieringa, emeritus-hoogleraar weerkunde aan de universiteit van Wageningen, stelt dat ‘menselijk geweld’ volstrekt niet effectief is tegen hagel. Hij noemt hagelkanonnen “geldverspilling” en de theorie erachter “volslagen onzin”.
Marnix Van Praet: Bij mijn weten hebben wetenschappers enkel literatuurstudies uitgevoerd over een aantal mislukkingen uit het verleden. En als hagelkanonnen toch successen boeken, dan doet de wetenschap dit af als toeval.

Kan een groots opgezette enquête onder fruittelers uitsluitsel bieden?
Nelis Vets: Dat wordt geen gemakkelijke opgave. De fabrikanten van hagelkanonnen beloven namelijk niet dat zij hagelschade 100 procent kunnen uitsluiten. Enkel de frequentie waarmee hagel voorkomt, zou dankzij een hagelkanon verminderen. Dat is natuurlijk moeilijker te verifiëren. In feite is dit kritiek aan het adres van de fabrikanten: zij leveren wel de technologie, maar niet het bewijs dat een hagelkanon ook effectief werkt. Een test zou sowieso over meerdere jaren moeten lopen want hagelbuien doen zich erg lokaal en onregelmatig voor.

Volgens het Proefcentrum Fruitteelt te Sint-Truiden worden in Zuid-Europa nauwelijks nog hagelkanonnen gebruikt. Is dat geen teken aan de wand?
hagel_Inopower.2.jpgMarnix Van Praet: De reden waarom ze afgebroken worden, interesseert me. Misschien gebruiken ze een achterhaalde techniek als propaangas. Acetyleengas is veel krachtiger, zeker in combinatie met lucht. In het verleden verdwenen hagelkanonnen omdat ze hun nut niet konden bewijzen zonder een goed meteosysteem dat toelaat om tijdig in te grijpen. Nu volgen telers buienbewegingen via internet of worden ze per sms gewaarschuwd wanneer een onweer nadert. Met hun telefoon kunnen ze het hagelkanon activeren. Ook het beleid kan verklaren waarom hagelkanonnen ginds verdwijnen. In het Zuiden hebben afzetorganisaties fruittelers via subsidies gestimuleerd of in sommige gevallen bijna verplicht om te investeren in hagelnetten. Bovenstaande foto is in dat opzicht veelzeggend: enkele telers uit Zuid-Duitsland kochten hagelkanonnen om hun dure hagelnetten te beschermen…

Heeft de Wereldmeteorologische organisatie zich er al over uitgesproken?
Lees ook:
Standpunt WMO & KMI
Nelis Vets:
“Er is geen wetenschappelijke basis, noch een geloofwaardige hypothese om het gebruik van hagelkanonnen te ondersteunen”, stelt de Wereldmeteorologische organisatie. Ook het KMI verklaart dat er in de wetenschappelijke literatuur geen studie is die het nut van deze toestellen aantoont. Op basis van de huidige kennis over de fysische processen die regen en hagel veroorzaken, ziet het KMI niet in hoe het uitsturen van schokgolven de vorming van hagel zou kunnen verhinderen.

Zelf het mooie weer maken, zit er dus niet in?
Nelis Vets: Onderzoek staaft wel het ‘inzaaien’ van wolken met producten zoals zilverjodide. De techniek geraakte bekend kort na Wereldoorlog II. Toen wiste droog ijs dat uit een vliegtuig werd geworpen een streep uit de wolken. In 2008 laaide de interesse weer op toen de Chinezen met raketten zilverjodide in de wolken schoten, opdat deze zouden ‘schoon regenen’ voor de olympische spelen. Op deze manier kan je de neerslaghoeveelheid met 20 tot 30 procent doen toenemen. Er zijn aanwijzingen dat het hagelvorming tegengaat, maar dat moet verder onderzocht worden.
Christophe en Pascal Bangels: Als fruittelers hadden we eerst onze twijfels bij de effectiviteit van een hagelkanon. Wanneer we de hagelschade op ons bedrijf vergeleken met de ongeschonden vruchten bij collega’s met een hagelkanon, dan stond ons besluit vast.
Marnix Van Praet: Ik kan alleen beamen dat mijn hagelkanon in staat is om de opbouw van hagel tijdens een onweer te verstoren. Daarvoor beroep ik mij op meerdere jaren van goede ervaringen bij mijn klanten.

Bron: eigen verslaggeving

Beeld: VILT/Inopower

Volg VILT ook via